Thành cổ Biên Hòa – Khoảng lặng đá ong sau tiếng kèn xưa

Hơn một thế kỷ trước, mỗi sớm mai, người dân Biên Hòa thức giấc trong tiếng kèn đồng vọng ra từ tòa thành bên sông. Tiếng kèn ấy đã tắt từ lâu. Điều còn lại là một cái tên dân gian Thành Kèn cùng những đoạn tường đá ong đỏ sẫm giữa lòng phố thị – nơi vẻ đẹp kiến trúc và ký ức thăng trầm của vùng đất đan vào nhau đang chờ được kể lại bằng ánh sáng và khung hình của người trẻ.

Một thế đất, hai thế kỷ lửa binh

Phía trước, sông Đồng Nai là con đường thủy duy nhất nối Biên Hòa với Gia Định, xa hơn có núi Châu Thới và đồn Mỹ Hòa đứng canh dòng sông. Phía sau, thành tựa lưng vào núi Bửu Long. Bên hông là con đường bộ huyết mạch, nay là quốc lộ 1. Bốn bề là rừng rậm và đầm hồ bao bọc. Sông che mặt trước, núi giữ phía sau, rừng đầm làm lũy tự nhiên. Người xưa đã chọn đất bằng con mắt nhà binh, nghiên cứu kỹ lưỡng địa hình để có một thế thành vừa dễ phòng thủ, vừa thuận tiến công.

Năm 1816, triều Gia Long dời trấn lỵ từ thôn Phước Lư, nơi mùa nào cũng ngập nước, về thôn Tân Lân trên thế đất ấy. Năm 1834, một nghìn người dân được huy động, trả công bằng tiền gạo, đắp nên tòa thành đất mà người dân quen gọi là Thành Cựu. Vào những năm 1837–1838, vua Minh Mạng cho xây lại bằng đá ong theo lối thành Vauban của phương Tây, đặt tên Thành Biên Hòa. Bốn nghìn binh dân đã dựng nên tòa thành với bốn cửa có cầu đá bắc qua hào, một kỳ đài ở mặt trước và 22 khẩu súng thần công bằng đồng và gang. Đây là tòa thành lớn thứ hai ở Nam Kỳ thời Nguyễn, chỉ sau thành Gia Định. Những con số ấy vẫn còn khắc trên các tấm Mộc bản triều Nguyễn, nay là Di sản tư liệu thế giới.

Thành Biên Hòa năm 1864

Ngày 17/12/1861, quân Pháp chiếm thành Biên Hòa. Tòa thành bị thu hẹp chỉ còn khoảng một phần tám, hào phía đông bị lấp, doanh trại và biệt thự mọc lên bên trong. Người Pháp gọi nơi này là Xăng Đá, phiên âm từ soldat, nghĩa là người lính. Người dân thì gọi theo cách của mình. Mỗi sớm, tiếng kèn báo thức của lính Pháp vọng khắp vùng, và tòa thành mang tên chính âm thanh họ buộc phải nghe mỗi ngày: Thành Kèn.

Tòa thành chỉ là một chặng trong dòng chảy dài hơn của vùng đất. Năm 2012, các nhà khảo cổ đã tìm thấy ngay tại đây dấu vết cư trú của người xưa thuộc văn hóa Óc Eo. Từ thuở các vương quốc cổ Phù Nam, Chân Lạp, Chăm Pa, qua cuộc chiến giữa nhà Nguyễn và Tây Sơn, đến những cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, mảnh đất bên sông này hiếm khi ngớt tiếng binh đao. Qua từng thời kỳ, tòa thành trở thành chứng tích cho sức sáng tạo không mệt mỏi và tinh thần kiên trung của người Biên Hòa – Đồng Nai.

Năm 2013, Thành cổ Biên Hòa được công nhận di tích lịch sử cấp quốc gia và được tổng trùng tu từ năm 2014 đến 2018. Tòa thành xưa rộng hơn 18 ha tính cả hào nước, nay chỉ còn gần 1,1 ha giữa phố thị đang đổi mới từng ngày.

Đá ong, rêu phong và hai lớp áo của một tòa thành

Muốn hiểu Thành cổ, phải bắt đầu từ đá ong. Loại đá này khi mới đào lên còn mềm, gặp nắng gió mới dần rắn lại. Mặt đá sần sùi, lỗ chỗ như tổ ong, mang sắc đỏ nâu của đất pha sắt. Buổi trưa, hơi nắng còn đọng trong từng thớ đá; sau cơn mưa, đá sẫm lại và những mảng rêu xanh hiện rõ trên nền đỏ.

Tường thành hôm nay cao từ một đến ba mét tùy địa hình, khép lại thành một hình vuông, nơi góc phía đông còn những lô cốt xây bằng đá ong và gạch thẻ. Bức tường này do người Pháp dựng lại khi thu nhỏ tòa thành, nhưng bằng chính những khối đá ong tháo ra từ thành cũ triều Nguyễn. Đá xưa mang hình hài mới, như chính số phận của vùng đất trong những năm bị chiếm đóng. Năm 2001, một đoạn tường phía tây nam còn bị dỡ bỏ để mở rộng

đường Phan Chu Trinh, và chính sự dang dở ấy khiến người đứng trước nó không khỏi chạnh lòng.

Bên trong tường thành, hai ngôi biệt thự xây đầu thế kỷ XX khoác một lớp áo hoàn toàn khác: tường đá ong và gạch thẻ, cửa cuốn vòm, mái lợp ngói vảy cá phủ rêu, nền lát gạch tàu hình lục giác, hành lang dài với hàng cột và cầu thang sắt. Thế nhưng sau vẻ đẹp Âu châu trầm mặc ấy là một quá khứ đau thương: nơi đây từng là chỗ giam giữ, tra khảo những người Việt yêu nước, và trên một bức tường, chiếc khoen xiềng bằng sắt vẫn còn đó. Ở Thành cổ, cái đẹp và nỗi đau đứng cạnh nhau, không thể tách rời.

Đi tìm những gì đã khuất

Chụp một tòa thành chỉ còn một phần tám không dễ nhưng đó cũng là thử thách thú vị nhất dành cho người tham gia The Lens Story ở nơi này. Chúng ta không chỉ ghi lại những gì còn lại đó mà phải làm sao để người xem cảm được những gì đã vang bóng một thời.

Có thể bắt đầu từ chất liệu. Mỗi khối đá ấy từng qua tay bốn nghìn binh dân thời Minh Mạng, rồi bị tháo ra, xếp lại dưới thời Pháp. Một bàn tay hôm nay đặt lên mặt đá có thể trở thành nhịp cầu nối với những bàn tay năm xưa. Bên trong biệt thự, những viên gạch tàu lục giác nối nhau dưới vệt nắng xuyên qua cửa vòm cũng là một khung hình đáng chờ đợi. Một ống kính macro hay chế độ chụp cận cảnh của điện thoại đủ để biến bề mặt đá ong thành một địa hình lỗ chỗ, đầy vết thời gian. Ánh nắng xiên buổi sáng sớm hoặc cuối chiều sẽ làm nổi từng thớ đá.

Rồi hãy nhìn ra bên ngoài bức tường. Đứng trên vỉa hè Phan Chu Trinh, thử chụp với tốc độ màn trập chậm: tường đá đứng yên, rêu phong và sắc nét, còn dòng xe phía trước nhòe đi thành những vệt sáng. Với hạng mục Bộ ảnh, một nhóm có thể đi quanh khu phố, tìm xem tòa thành hơn 18 ha năm xưa còn để lại dấu gì hôm nay: dòng sông phía trước, ngọn núi phía sau, con đường đã cắt ngang bức tường và những gì đang hiện hữu trên nền thành cũ?

Hơn một thế kỷ trước, tiếng kèn đồng mỗi sớm nhắc người Biên Hòa rằng quê hương đang nằm trong tay kẻ khác. Hôm nay, tiếng kèn ấy đã tắt. Trước những bức tường đá ong, chỉ còn tiếng máy ảnh khẽ vang lên. Đó là âm thanh của những người trẻ đang tìm về quá khứ, và chọn cách giữ lại ký ức của quê hương bằng chính khung hình của mình.