Nhóm thuốc đồng vận thụ thể glp-1: từ giảm cân đến chăm sóc sức khỏe toàn diện

1. 1. ĐẶT VẤN ĐỀ

GLP-1 (Glucagon-Like Peptide-1) là hormone đường ruột có vai trò điều hòa cảm giác no, làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày và tăng tiết insulin phụ thuộc glucose. Các thuốc chủ vận thụ thể GLP-1 hiện được sử dụng trong điều trị đái tháo đường type 2 và béo phì. Trong vài năm gần đây, nhóm thuốc này đã được quan tâm nhiều trong lĩnh vực điều trị béo phì và bệnh chuyển hóa. Những liệu pháp như semaglutide (Ozempic/Wegovy) hay tirzepatide (Mounjaro/Zepbound) không chỉ giúp cải thiện khả năng kiểm soát cân nặng mà còn góp phần thay đổi cách nhìn nhận của cộng đồng y khoa về bệnh béo phì.

Nếu trước đây béo phì thường bị xem là hệ quả của chế độ ăn uống thiếu kiểm soát hoặc lối sống kém lành mạnh, thì ngày nay ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy đây là một bệnh lý phức tạp, chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố sinh học, tâm lý và xã hội như: hormone điều hòa cảm giác đói và no, tình trạng kháng insulin, chất lượng giấc ngủ, căng thẳng kéo dài, viêm mạn tính, sức khỏe sinh sản và các yếu tố tâm lý đều có thể tác động đáng kể đến khả năng kiểm soát cân nặng của mỗi cá nhân.

2. 2. CƠ CHẾ TÁC DỤNG CỦA NHÓM THUỐC ĐỒNG VẬN THỤ THỂ GLP-1

Về mặt sinh lý, GLP-1 (Glucagon-Like Peptide-1) là một incretin hormone được bài tiết bởi tế bào L ở ruột non sau khi ăn. Tuy nhiên, GLP-1 nội sinh bị bất hoạt rất nhanh trong vòng 1 - 2 phút bởi enzyme dipeptidyl peptidase-4 (DPP-4). Các thuốc đồng vận thụ thể GLP-1 (GLP-1 RA) thế hệ mới (như semaglutide) được biến đổi cấu trúc phân tử để kháng lại sự phân hủy của DPP-4 và tăng liên kết với albumin huyết tương, giúp kéo dài nửa đời thải trừ (t1/2) và cho phép sử dụng với tần suất 1 lần/tuần. Đặc biệt, các phân tử mới như tirzepatide còn tích hợp cơ chế đồng vận kép trên cả hai thụ thể GLP-1 và GIP (Glucose-dependent Insulinotropic Polypeptide), mang lại hiệu quả chuyển hóa cao. Khi gắn vào thụ thể GLP-1 (GLP-1R) - một thụ thể bắt cặp với G-protein (GPCR) trên màng tế bào, thuốc kích hoạt con đường tín hiệu thông qua enzyme adenylate cyclase, làm tăng nồng độ AMP vòng (cAMP) nội bào và kích hoạt Protein Kinase A (PKA). Chuỗi phản ứng này dẫn đến các tác động dược lý cốt lõi:

Tại tuyến tụy: Kích thích tế bào beta tăng tiết insulin một cách phụ thuộc vào nồng độ glucose (chỉ kích thích khi đường huyết cao, giúp giảm thiểu tối đa nguy cơ hạ đường huyết quá mức). Đồng thời, thuốc ức chế tế bào alpha giảm tiết glucagon, từ đó làm giảm quá trình tân tạo đường tại gan.

Tại hệ thần kinh trung ương: Thuốc tác động lên vùng dưới đồi (hypothalamus) và hệ thống tưởng thưởng để tăng tín hiệu chán ăn (satiety), giảm cảm giác thèm ăn (appetite) và giảm các suy nghĩ thường xuyên về thức ăn và thôi thúc ăn uống.

Hình 1. Cơ chế tác dụng của nhóm thuốc đồng vận thụ thể GLP-1

Tại hệ tiêu hóa: Thuốc làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày (gastric emptying) và giảm nhu động ruột, kéo dài thời gian lưu thức ăn, góp phần làm tăng cảm giác no sau bữa ăn. Sự phối hợp giữa việc tối ưu hóa bài tiết insulin, kiểm soát nồng độ glucagon và điều hòa hành vi ăn uống giúp nhóm thuốc này đạt hiệu quả kép: kiểm soát chỉ số HbA1c bền vững ở bệnh nhân đái tháo đường type 2 và hỗ trợ giảm khối lượng mỡ thừa một cách toàn diện trong điều trị béo phì.

3. 3. ĐIỀU TRỊ BÉO PHÌ KHÔNG CHỈ LÀ VIỆC SỬ DỤNG THUỐC

Trên toàn thế giới, gần 40% người trưởng thành thừa cân và 13% béo phì.  Thuốc GLP-1 đã tạo ra cuộc cách mạng trong việc giảm cân và có thể giảm trọng lượng cơ thể ở bệnh nhân béo phì từ 15% đến 25% trung bình sau khoảng 1 năm. 

Hiệu quả cao của GLP-1 đã góp phần mở ra nhiều cơ hội mới cho bệnh nhân béo phì. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng việc quá tập trung vào thuốc có thể khiến quá trình điều trị bỏ qua những nguyên nhân sâu xa dẫn đến tăng cân.

Trên thực tế, nhiều bệnh nhân tìm đến các cơ sở điều trị béo phì không chỉ mang theo vấn đề về cân nặng mà còn đồng thời đối mặt với các tình trạng như thiếu ngủ, căng thẳng kéo dài, ăn uống cảm xúc, hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS), tiền mãn kinh, kháng insulin, lo âu, tự ti về hình thể hoặc những thay đổi về sức khỏe sau sinh.

Mặc dù GLP-1 có thể làm giảm cảm giác thèm ăn và hỗ trợ giảm cân hiệu quả, thuốc không thể thay thế vai trò của việc chăm sóc sức khỏe tâm thần, tư vấn dinh dưỡng hay điều chỉnh lối sống. Nhiều bệnh nhân sau khi giảm cân thành công vẫn gặp khó khăn trong việc thích nghi với hình ảnh cơ thể mới, duy trì thói quen ăn uống lành mạnh hoặc xử lý các vấn đề tâm lý tồn tại từ trước.

Do đó, đánh giá hiệu quả điều trị không nên chỉ dựa trên số kilogram giảm được mà cần xem xét toàn diện các yếu tố như chất lượng cuộc sống, sức khỏe tinh thần, tình trạng dinh dưỡng và khả năng duy trì kết quả lâu dài.

4. 4. THÁCH THỨC TỪ XU HƯỚNG SỬ DỤNG GLP-1 THIẾU GIÁM SÁT

Cùng với sự gia tăng nhu cầu sử dụng GLP-1, thị trường cũng xuất hiện tình trạng sử dụng thuốc theo xu hướng hoặc thiếu sự theo dõi y khoa đầy đủ. Trên các nền tảng mạng xã hội, không ít người chia sẻ kinh nghiệm dùng thuốc, trao đổi liều lượng hoặc tìm kiếm các phương pháp giảm cân nhanh mà không có sự tư vấn chuyên môn phù hợp.

Các chuyên gia nhấn mạnh rằng GLP-1 là thuốc điều trị có tác động sinh lý đáng kể. Việc sử dụng không đúng chỉ định hoặc thiếu theo dõi có thể làm gia tăng nguy cơ gặp các tác dụng không mong muốn như: buồn nôn, nôn, tiêu chảy, táo bón, nguy cơ viêm túi mật, viêm tụy cấp,...

Vì vậy, việc kê đơn, theo dõi và đánh giá định kỳ bởi nhân viên y tế có chuyên môn vẫn đóng vai trò then chốt nhằm bảo đảm hiệu quả và an toàn cho người bệnh.

5. 5. ĐIỀU BỆNH NHÂN MONG MUỐN KHÔNG CHỈ LÀ GIẢM CÂN

Trong thực hành lâm sàng, nhu cầu của bệnh nhân ngày càng vượt xa mục tiêu giảm cân đơn thuần. Nhiều người tìm kiếm sự cải thiện về năng lượng, giấc ngủ, khả năng vận động, sức khỏe sinh sản, sự tự tin và chất lượng cuộc sống nói chung.

Đặc biệt ở phụ nữ, các vấn đề như tăng cân liên quan đến nội tiết, tiền mãn kinh, PCOS hoặc những thay đổi sau sinh thường đi kèm nhiều triệu chứng khác như mệt mỏi, rối loạn tâm trạng và suy giảm chất lượng cuộc sống. Trong những trường hợp này, giảm cân chỉ là một phần của mục tiêu điều trị tổng thể.

Các nghiên cứu và kinh nghiệm thực hành cho thấy việc lắng nghe người bệnh, tìm hiểu các yếu tố tâm lý – xã hội và xây dựng kế hoạch điều trị cá thể hóa có thể mang lại hiệu quả bền vững hơn so với cách tiếp cận chỉ tập trung vào cân nặng.

6. 6. XU HƯỚNG CHĂM SÓC CHUYỂN HÓA TOÀN DIỆN

Nhiều chuyên gia nhận định rằng tương lai của điều trị béo phì sẽ không dừng lại ở các dịch vụ giảm cân đơn thuần mà sẽ phát triển theo hướng chăm sóc chuyển hóa toàn diện. Trong mô hình này, thuốc GLP-1 được xem là một công cụ quan trọng nhưng không phải là giải pháp duy nhất.

Việc điều trị cần được kết hợp với tư vấn dinh dưỡng, đánh giá nội tiết, hỗ trợ tâm lý, tối ưu hóa giấc ngủ, duy trì khối cơ, điều chỉnh hành vi và theo dõi lâu dài. Cách tiếp cận đa chuyên khoa không chỉ giúp cải thiện cân nặng mà còn góp phần nâng cao sức khỏe thể chất, tinh thần và chất lượng cuộc sống của người bệnh.

Sự ra đời của GLP-1 được xem là một trong những bước tiến nổi bật của y học hiện đại trong lĩnh vực chuyển hóa. Tuy nhiên, giá trị thực sự của những liệu pháp này không chỉ nằm ở khả năng giúp người bệnh giảm cân mà còn ở việc tạo cơ hội để xây dựng một chiến lược chăm sóc sức khỏe toàn diện, an toàn và bền vững hơn.

Trong tương lai, mục tiêu của điều trị béo phì không nên chỉ là giúp bệnh nhân trở nên gầy hơn, mà quan trọng hơn là giúp họ khỏe mạnh hơn, năng động hơn và cải thiện chất lượng cuộc sống một cách lâu dài.

7. 7. KẾT LUẬN

GLP-1 đang mở ra nhiều cơ hội mới trong điều trị béo phì và các rối loạn chuyển hóa. Tuy nhiên, hiệu quả bền vững chỉ có thể đạt được khi thuốc được kết hợp với dinh dưỡng, thay đổi lối sống, hỗ trợ tâm lý và theo dõi y khoa lâu dài. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là giảm cân mà còn là cải thiện sức khỏe toàn diện và chất lượng cuộc sống của người bệnh.

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

1. Wilding JPH, Batterham RL, Calanna S, et al. Once-Weekly Semaglutide in Adults with Overweight or Obesity. N Engl J Med. 2021;384(11):989-1002. https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa2032183. Truy cập: 19/07/2026
2. Rubino D, Abrahamsson N, Davies M, et al. Effect of Continued Weekly Subcutaneous Semaglutide vs Placebo on Weight Loss Maintenance in Adults With Overweight or Obesity: The STEP 4 Randomized Clinical Trial. JAMA.2021;325(14):1414-1425. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33755728/. Truy cập: 19/07/2026
3. NICE Technology Appraisal TA875: Semaglutide for Managing Overweight and Obesity. Published March 2023, updated September 2023. https://www.nice.org.uk/guidance/ta875. Truy cập: 19/07/2026
4. Halford JCG, Boyland EJ, Blundell JE, Kirkham TC, Harrold JA. Pharmacological management of appetite expression in obesity. Nat Rev Endocrinol.2010;6(5):255-269. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20234354/. Truy cập: 19/07/2026
5. WHO. Obesity and Overweight. Fact Sheet. World Health Organization, 2025. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/obesity-and-overweight. Truy cập: 19/07/2026.
6. Allison B Reiss, Shelly Gulkarov, et al. Weight Reduction with GLP-1 Agonists  and Paths for Discontinuation While Maintaining Weight Loss. Biomolecules 2025 Mar 13;15(3). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11940170/. Truy cập: 19/07/2026

ThS. Nguyễn Xuân Tú

ThS. Nguyễn Yên Hà